Bạn sẽ học được gì sau bài này
- Phân biệt BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.
- Tính được mức đóng tối thiểu cho freelancer / chủ HKD năm 2026.
- Quyết định có nên đóng BHXH tự nguyện không.
Tuấn vừa đăng ký xong hộ kinh doanh (Bài 2). Trong khi chờ giấy chứng nhận, một câu hỏi mới: BHXH cho HKD/freelancer như thế nào?
Tuấn lớn lên trong nhà mẹ là giáo viên — đã 30 năm đóng BHXH bắt buộc, sắp về hưu. Tuấn nghĩ mặc định: "Em đóng BHXH chứ". Nhưng đóng cái nào? Bao nhiêu? Để được gì?
BHXH bắt buộc vs tự nguyện — khác nhau ở đâu
Theo Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/07/2025), có 2 loại BHXH:
BHXH bắt buộc
- Áp dụng cho: Người lao động có hợp đồng lao động ≥ 1 tháng (HĐLĐ chính thức).
- Tỷ lệ đóng: tổng 32% lương (người lao động đóng 10.5%, chủ sử dụng đóng 21.5%).
- Bao gồm 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động — bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất.
Tuấn không thuộc nhóm này — Tuấn là chủ HKD, không có HĐLĐ với ai.
BHXH tự nguyện
- Áp dụng cho: người lao động không thuộc đối tượng BHXH bắt buộc — gồm freelancer, chủ HKD, người làm việc tự do, người nội trợ, người không có việc làm.
- Tỷ lệ đóng: 22% mức thu nhập tự chọn (do người tham gia tự khai).
- Mức thu nhập tối thiểu (2026): bằng chuẩn nghèo nông thôn = 1.5 triệu/tháng.
- Mức tối đa: 20 lần mức lương cơ sở.
- Bao gồm 2 chế độ: hưu trí và tử tuất.
Khác biệt quan trọng: BHXH tự nguyện không có ốm đau / thai sản / tai nạn lao động. Chỉ hưu trí + tử tuất.
Mức đóng cho Tuấn năm 2026
Tuấn chọn mức đóng tự khai. Quy tắc: chọn càng cao, lương hưu càng nhiều, nhưng đóng nhiều ngay. Mức đóng = 22% × thu nhập tự khai.
Ví dụ 3 mức:
- Mức tối thiểu (1.5tr/tháng): 22% × 1.5tr = 330k/tháng. Năm: 4 triệu.
- Mức trung bình (5tr/tháng): 22% × 5tr = 1.1 triệu/tháng. Năm: 13.2 triệu.
- Mức theo lương freelance (10tr/tháng tự khai): 22% × 10tr = 2.2 triệu/tháng. Năm: 26.4 triệu.
Hỗ trợ của Nhà nước (theo Quyết định 3589/QĐ-BHXH 2025): Nhà nước hỗ trợ một phần phí cho người tham gia BHXH tự nguyện — khoảng 30% mức đóng tối thiểu cho hộ nghèo, 25% cho hộ cận nghèo, 10% cho người khác. Mức hỗ trợ thay đổi theo địa phương — kiểm tra với BHXH cấp huyện.
Đóng BHXH tự nguyện được gì
Lương hưu (sau 15 năm tham gia)
Để hưởng lương hưu phải:
- Đóng đủ 15 năm BHXH (theo Luật BHXH 2024 — giảm từ 20 năm trước đây).
- Đủ tuổi nghỉ hưu (đang nâng dần lên 62 nam / 60 nữ vào 2030).
Mức lương hưu = 45% mức bình quân thu nhập tháng đóng BHXH (cho 15 năm đầu) + 2%/năm cho mỗi năm tiếp theo, tối đa 75% sau 35 năm với nam / 30 năm với nữ.
Tính nhanh cho Tuấn: Đóng 5tr/tháng × 30 năm → bình quân thu nhập = 5tr (giả sử ổn định). Lương hưu khi nghỉ = 45% + 2% × 15 = 75% × 5tr = 3.75 triệu/tháng.
Tử tuất
Khi người đóng BHXH qua đời, người thân nhận:
- Trợ cấp mai táng = 10 lần lương cơ sở (~22 triệu năm 2026).
- Trợ cấp tử tuất 1 lần hoặc hàng tháng tuỳ điều kiện.
Có nên đóng BHXH tự nguyện không — 3 trường hợp
Trường hợp 1: Có nên (đa số freelancer / HKD)
- Bạn dự kiến làm freelance / HKD lâu dài (≥ 5 năm).
- Bạn không có nguồn thu nhập hưu trí khác (không có lương hưu công ty cũ, không sở hữu BĐS cho thuê đáng kể).
- Bạn muốn có một khoản hưu trí cơ bản dù không lớn.
→ Đóng BHXH tự nguyện ở mức trung bình (3–7tr/tháng tự khai). Cần 15 năm để hưởng lương hưu.
Trường hợp 2: Có thể không cần (nếu đầu tư riêng tốt hơn)
- Bạn đang đầu tư riêng quyết liệt (chứng khoán, quỹ mở dài hạn).
- Bạn có khả năng kỷ luật đầu tư 22%/năm vào kênh khác.
- Bạn chấp nhận rủi ro thị trường để có lợi suất kỳ vọng cao hơn.
So sánh: đóng BHXH tự nguyện cho lợi suất "an toàn cao" (Nhà nước bảo lãnh) ~5–6%/năm. Quỹ mở dài hạn kỳ vọng 8–12%/năm nhưng có biến động. Nếu bạn kỷ luật và đầu tư đều, kết quả có thể tốt hơn — nhưng cần kỷ luật 30 năm.
Trường hợp 3: KHÔNG nên đóng cao trên mức cần
Đóng tự nguyện ở mức tự khai 30tr/tháng → 6.6tr/tháng tiền BHXH. Quá cao. Kênh đầu tư khác cho 5–7tr/tháng có thể hiệu quả hơn.
Quy tắc: đóng đủ 15 năm để hưởng lương hưu cơ bản, không cần "đóng cao". Phần dư đầu tư riêng.
Tuấn quyết định: 4 triệu/tháng tự khai
- 22% × 4tr = 880k/tháng đóng BHXH tự nguyện.
- Đóng tối thiểu 15 năm → đến 43 tuổi đủ điều kiện hưởng lương hưu khi đủ tuổi.
- Phần dư từ thu nhập đầu tư riêng (Khoá 2 của An Toàn Tài Chính sẽ giúp).
Bài tập
- Bạn thuộc nhóm BHXH bắt buộc (có HĐLĐ ≥ 1 tháng) hay tự nguyện?
- Nếu thuộc tự nguyện: chọn 1 mức đóng (tối thiểu 1.5tr / trung bình 5tr / theo thu nhập thực).
- Đăng ký tham gia BHXH tự nguyện tại BHXH cấp huyện hoặc đại lý ủy quyền (đa số bưu điện cấp huyện đều nhận).
Tóm tắt
- Bắt buộc (HĐLĐ): 32% lương, 5 chế độ. Tự nguyện (freelancer/HKD): 22% thu nhập tự khai, 2 chế độ (hưu trí + tử tuất).
- Mức đóng tự nguyện tối thiểu năm 2026: 330k/tháng.
- Cần 15 năm đóng để hưởng lương hưu (Luật 2024).
- Đa số freelancer/HKD nên đóng — chọn mức trung bình thay vì tối đa.
Bài tiếp theo
Khoá 3 · Bài 4 — Thuế môn bài cho HKD 2026: ai phải đóng và bao nhiêu — Tuấn đóng thuế môn bài đầu năm cho HKD vừa đăng ký.
Đọc thêm trên blog:
- Sâu hơn về BHXH tự nguyện cho người trẻ: BHXH tự nguyện cho người trẻ.
- BHYT/BHXH cho người tự do: Sở hữu cho người tự do.
- Bảo hiểm sức khỏe có thay BHYT không: Bảo hiểm sức khỏe tư nhân.
