Bạn sẽ học được gì sau bài này
- 4 loại bảo hiểm xã hội/y tế Việt Nam.
- Khác biệt giữa bắt buộc và tự nguyện.
- Bảng tổng kết một lần để tham khảo.
Tuấn đã đóng BHXH tự nguyện (Bài 3) và BHYT tự nguyện. Em họ Tuấn — Hà — vừa đi làm có HĐLĐ → BHXH bắt buộc. Hà hỏi Tuấn: "BHXH với BHYT khác nhau thế nào?"
Bài này tổng kết.
4 loại bảo hiểm Nhà nước
1. BHXH — Bảo hiểm Xã hội
Mục đích: bảo vệ thu nhập khi không thể làm việc (ốm đau, thai sản, tai nạn LĐ, nghỉ hưu, qua đời).
Bắt buộc — cho người có HĐLĐ ≥ 1 tháng:
- Người LĐ đóng 8% lương.
- Chủ sử dụng đóng 17.5%.
- Tổng 25.5%.
- 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn LĐ — bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất.
Tự nguyện — cho freelancer, HKD, người không HĐLĐ:
- 22% mức thu nhập tự khai (tối thiểu 1.5tr/tháng).
- 2 chế độ: hưu trí + tử tuất.
2. BHYT — Bảo hiểm Y tế
Mục đích: chi trả viện phí, thuốc.
Bắt buộc — cho mọi người có HĐLĐ + cán bộ + học sinh + một số nhóm:
- 4.5% lương cơ sở (tổng).
- Người LĐ đóng 1.5%.
- Chủ sử dụng đóng 3%.
Tự nguyện — cho HKD, freelancer, người không HĐLĐ:
- 4.5% lương cơ sở/tháng = ~80–90k/tháng (~900k–1tr/năm).
- Đóng theo hộ gia đình giảm trừ.
3. BHTN — Bảo hiểm Thất nghiệp
Mục đích: trợ cấp khi mất việc.
Bắt buộc — chỉ cho người HĐLĐ:
- 1% lương từ NLĐ + 1% từ chủ + 1% từ NSNN = 3%.
Không có dạng tự nguyện. Freelancer/HKD không tham gia BHTN.
4. BHTNLĐ — Bảo hiểm Tai nạn LĐ và Bệnh nghề nghiệp
Bắt buộc — chỉ cho HĐLĐ. Đã được tích hợp vào BHXH (1% trong 25.5%).
Bảng tổng kết
| BHXH | BHYT | BHTN | |
|---|---|---|---|
| Bắt buộc cho | HĐLĐ | HĐLĐ + một số nhóm | HĐLĐ |
| Tự nguyện | Có | Có | Không |
| Mức đóng (HĐLĐ) | 25.5% lương | 4.5% | 3% |
| Mức đóng (tự nguyện) | 22% TN tự khai | 4.5% lương CS | — |
| Quyền lợi | Hưu trí, tử tuất, ốm đau, thai sản, tai nạn | Khám chữa bệnh | Trợ cấp thất nghiệp |
Hà (HĐLĐ) đóng bao nhiêu
Hà 24 tuổi, lương 12 triệu/tháng:
- BHXH 8%: 960k/tháng.
- BHYT 1.5%: 180k/tháng.
- BHTN 1%: 120k/tháng.
- Tổng Hà đóng: 1.26 triệu/tháng (10.5% lương).
Công ty đóng thêm:
- BHXH 17.5%: 2.1 triệu.
- BHYT 3%: 360k.
- BHTN 1%: 120k.
- Tổng công ty đóng: 2.58 triệu (21.5% lương).
Tổng các bên đóng cho Hà: 3.84 triệu/tháng cho 4 loại bảo hiểm. Hà chỉ trả 1.26 triệu — phần còn lại do công ty + NSNN.
Tuấn (HKD) đóng bao nhiêu
Tuấn 28 tuổi, HKD freelance, đóng tự nguyện:
- BHXH tự nguyện 4 triệu mức tự khai: 880k/tháng.
- BHYT tự nguyện: 80k/tháng.
- BHTN: không có.
- Tổng Tuấn đóng: 960k/tháng.
Tuấn không có 5 chế độ BHXH như Hà — chỉ hưu trí + tử tuất. Cũng không có trợ cấp thất nghiệp khi mất khách.
Khác biệt thực tế giữa Hà và Tuấn
| Hà (HĐLĐ) | Tuấn (HKD) | |
|---|---|---|
| Khám chữa bệnh BHYT | ✓ | ✓ |
| Lương ốm đau/thai sản | ✓ (75% lương trong 30 ngày) | ✗ |
| Tai nạn lao động | ✓ | ✗ (cần BH tai nạn riêng) |
| Hưu trí | ✓ | ✓ |
| Thất nghiệp trợ cấp | ✓ | ✗ |
→ HĐLĐ có nhiều quyền lợi hơn nhưng đóng % cao hơn (10.5% vs ~7%).
Khi chuyển từ HĐLĐ sang freelance
Nhiều người trẻ bỏ công ty ra freelance giống Tuấn. Lúc chuyển:
- Báo cắt BHXH/BHYT/BHTN bắt buộc với công ty cũ + cơ quan BHXH.
- Đăng ký BHYT tự nguyện ngay (đừng để gián đoạn).
- Đăng ký BHXH tự nguyện trong 60 ngày để không mất số năm đã đóng.
- Không có BHTN — tự xây quỹ khẩn cấp 6+ tháng để dự phòng "không có khách".
Quan trọng: không để gián đoạn BHXH > 12 tháng — sau đó có thể được cộng nối, nhưng phức tạp.
Sai lầm hay gặp
"Em không đóng BHXH tự nguyện vì 'có thể chết trước hưu trí'."
Lương hưu chỉ 1 phần lợi ích. Tử tuất + đối phó sự kiện ngược cũng quan trọng.
"Em đóng BHYT bắt buộc cùng công ty cũ + tự nguyện = double lợi."
Sai. Một người chỉ đóng một loại BHYT một thời điểm. Đóng đúp = mất tiền, không thêm lợi.
"Em chuyển sang freelance không cần BHYT — có app bảo hiểm tư rồi."
BHYT cho khám tổng quát + cấp cứu chi phí thấp. App bảo hiểm tư có thể từ chối khám phổ thông. Cả hai không thay thế nhau — bạn cần cả.
Bài tập
- Tự xét: bạn thuộc nhóm bắt buộc hay tự nguyện?
- Kiểm tra mức đóng đã đúng chưa.
- Nếu chuyển nghề (HĐLĐ ↔ freelance), lên kế hoạch chuyển BHXH/BHYT không gián đoạn.
Tóm tắt
- HĐLĐ = đóng đầy đủ BHXH + BHYT + BHTN, được 5 chế độ.
- Freelancer/HKD = chỉ tự nguyện BHXH (2 chế độ) + BHYT, không BHTN.
- Khi chuyển nghề = không để gián đoạn > 12 tháng.
- Mức đóng + quyền lợi khác biệt rõ — không nhầm lẫn.
Bài tiếp theo
Khoá 3 · Bài 20 — Sổ sách HKD: lưu gì 5 năm để qua thanh tra.
Đọc thêm trên blog:
- BHXH tự nguyện: BHXH tự nguyện cho người trẻ.
- Sở hữu cho người tự do: Sở hữu cho người tự do.
